Üzerinde Güneş Batmayan Takım : Man Utd

*Bu yazı 21.05.2013 Tarihinde TotemSpor'da yayınlanmış ve TotemSpor için yazılmıştır.

Son yıllarda sermaye gruplarının futbola etkisine bakıldığında 2 tür sermaye davranışı gözleniyor. Birincisi, Abramoviç’in Chelsea’si, Şeyhin Man City’si gibi harcama eğilimli sermaye hareketleri diğeri ise Man Utd gibi özsermaye ile desteklenen gelir-gider dengeli uzun vadede kar amaçlı sermaye hareketleri.

2011-12 sezonunda şampiyonluğu şehrin diğer takımına kaptıran, Avrupaya erken havlu Man Utd, Ferguson’nun önderliğinde oluşturduğu iş modeli ile yine ligin en çok kazanan takımı oldu.

2011-12 sezonunda toplam 320,20 milyon £ gelir elde eden kulüp yine 300 milyon £ barajını geçen tek takım oldu ve gelir anlamında en yakın rakibi Chelsea’ye 65 milyon £ fark attı.2011-12 sezonunda 2,3 milyar £ gelir elde eden Premier Lig kulüpleri içinde Man Utd 320,2 milyon £’luk geliri ile ligin toplam gelirinin %13,6’sına sahip oldu.

200 Milyon £ barajını aşan sadece 4 takım olduğunu ve Man City’nin bu barajı bu sezon ilk geç geçtiğini düşünürsek Man Utd’ın bu geliri elde etme konusunda sahip olduğu tecrübeyi de bir kenara pozitif etki olarak yazmak gerekir çünkü para harcamayı bilmek, gelir arttığında buna düzgün reaksiyon vermek ve doğru yönetmek önemli bir özellik halini alıyor.

Her ne kadar gelirler, finansal tablolar güzel olsa da futbol sahada oynanan ve şampiyonluğun futbolcular ile kazanıldığı bir spor. Haliyle burada ortaya takımların futbolculara ödediği ücretler in önemi çıkıyor.

Premier Lig 2011/12 sezonunda 2,3 milyar £ gelir elde ederken bunun 1,62 milyar £’unu futbolculara maaş ve prim ödedi. Kısaca toplam gelirin %70’i futbolculara aktarılmış durumda.

Futbolculara en çok ödeme yapan 5 kulübe baktığımızda Man City 201,8 milyon £ ile ilk sırada yer alırken onu 175,7 milyon £ ile Chelsea izliyor. Üçüncü sırada 161,70 milyon £ ile Man Utd yer alırken Arsenal 143,40 milyon £ ile dördüncü sırada. Liverpool ise 109,2 milyon £ ile 100 milyon barajının hemen üzerinde yer alıyor.

Takımların gelir/ücret dengesine bakıldığında Man Utd farkı kendini bir kez daha ortaya koyuyor. Premier Lig’de futbolcularına en fazla ücret ödeyen üçüncü kulüp olan kırmızı şeytanlar gelir/ücret dengesinde ise gelirinden futbolculara en az payı veren ikinci kulüp olarak çıkıyor karşımıza. Norwich gelirinin %50’sini futbolcularına aktarırken Man Utd %50,5 ile ikinci sırada yer alıyor. Blackburn hazandığı her 100 £’un 92,25£’unu futbolculara aktarırken, QPR 91,41£’unu, Man City ise 87,3£’unu futbolculara veriyor.

Man Utd son 5 sezonda vergi sonrası 38,3 milyon £ kar elde ederken, faaliyet karı 372 milyon £’u buldu.  Kulübü borç ile yöneten Man Utd yöneticilere her zaman Ferguson’a rahat bir hareket alanı bıraktı. Son beş sezona kasasında en az 70 milyon £ ile başlayan Man Utd ticari gelirlerinde ise her sezon yeni harikalar yaratıyor. 2009 yılında 65,9 milyon £ ticari geliri olan kulübün 2012/13 sezonunda bu rakamı %131’lik artış ile 152 milyon £’a çıkartması bekleniyor.

Maç günü gelirlerinde ise bir standart yakalanmış durumda. Aradaki farkı kulübün Avrupa kupalarında yaptığı maçların sayısı belirliyor. Avrupaya erken veda edildiği sezonlarda daha az maç oynama durumunda kalan kırmızı şeytanların maç günü gelirleride ister istemez düşüyor.

Yayın gelirleri ise yine Avrupdaki başarı ile orantılı. Premier Lig’de her zaman en yüksek yayın gelirine sahip olan takımın gelirini Avrupa kupalarındaki nüanslar belirliyor. Bu yıl devreye girecek yeni naklen yayın anlaşması ile yayın gelirlerinde hatrı sayılır bir artış olacağını da not etmek gerekebilir.

Alex Ferguson sadece Man Utd için değil tüm futbol dünyası için bir ilham perisidir. Çiğnediği sakız, zaman zaman hakem kararlarına etkisi hep konuşuldu ancak sabır ve inançla kurulan bir imparatorluğun tek hükümdarıdır Ferguson. Tökezlediğinde kolundan tutup kaldırılmasaydı, şampiyon olamadığı her sezon gönderilseydi bu takımın dünyanın dörtbir yanında yılda 500binin üzerinde forma satması sadece bir hayal olurdu.

Bugün dünyanın neresine giderseniz gidin bir Man Utd formalı insan görürsünüz. Arkasında Cantona’dan, Beckham’a, Giggs’ten, McClair’a , Irwin’den Keane’e, Scholes’e yüzlerce farklı isim yazılı olabilir ama hepsinin o formada olmasının en büyük nedenlerinden biridir Sir.

Man Utd, dünyanın her yerinde, her an formasını top oynayan çocukların üzerinde görebileceğiniz bir takım. Kaynaklarını sadece saha içinde değil saha dışında da maksimum verimle kullanan bir ekip. Moyes’in işi böylesi bir düzene geldiği için kolay ama böylesi bir düzene geldiği için de oldukça zor.

Dört Büyüklerin 2012/13 Sezonu 6 Aylık Finansal Tabloları

*Bu yazı HAYATIM FUTBOL Dergisi için yazılmış ve yayınlanmıştır.

*Veriler Futbol Kulüplerinin Anonim Şirketlerine ait bilgilerdir. Dernekte ve konsolide olmayan şirketlerdeki gelirler bu bilgilerde yer almamaktadır.

 Gelirde Galatsaray önde

Geçtiğimiz hafta Deloitte, Money League 2013 raporunu açıkladı ve Sarı Kırmızı ekip listede 30. sırada yer aldı. Bu raporun 2011/12 gelirlerinden futbolcu transferlerinin çıkartarak bulunduğunu belirtmek gerekiyor. 2012/13 sezonun ilk 6 ayına ait veriler ışında bu sezon sonunda Galatasaray Money League 2014 raporunda da adın söz ettirecek gibi.

Dernek garabeti ve yan şirketlerin bir takım gelirlerinin aşağıdaki finansal figürlerde bulunmadığını belirtmek gerek analize başlamadan önce. Beşiktaş’ın Fulyası,Fenerbahçe’nin Topuk Yaylası, Fenerium Gelirleri, Galatasaray’ın Tribün gelirlerinin bir kısmı aşağıda analizini yaptığımız veriler içinde bulunmuyor. Ve bu şirketler borsada işlem gördüğü için analiz herhangi bir yatırım tavsiyesi içermemektedir.

Gelirlerde Galatasaray 138,4 milyon TL ile en fazla gelir elden kulüp olurken , Fenerbahçe 114 milyon TL ile sarı kırmızılı ekibi izledi. Büyük bir mali sıkıntının içinde olanBeşiktaş 78,3 milyon TL gelir elde ederken, geçen sene sadece Şampiyonlarlar Liginden 55 milyon TL gelir elde eden Trabzonspor bu sezonun 6 ayında 29,8 milyon TL gelir elde edebildi.

Süper Finalin son maçında şampiyonluğu yakalayan Galatasaray için bu kupanın parasal karşılığı 30,1 milyon TL oldu. Devler liginde yoluna devam eden Galatasaray’ın Şampiyonlar Ligi gelirinin 60 milyon TL’nin üzerinde olacağı tahmin ediliyor. Süper Finalin son maçında roller değişmiş olsa ve kupanın sahibi Fenerbahçe olmuş olsaydı Fenerbahçe ile Galatasaray gelir sıralamasında yer değişecekti.

Gelirini en fazla artıran kulüp Şampiyonlar Ligi ve Lisanslı ürün gelirlerindeki büyük artış sağlayan Galatasaray oldu ve sarı kırmızılı ekip gelirini %88 artırdı. Onun dışındaki 3 kulüp için gelirini artırabilen başka bir takım bulunmuyor. Fenerbahçe %7, Beşiktaş %5, Trabzonspor ise %64 gelir kaybına uğradı.

Kar eden kulüp yok

Sezonun ilk 6 ayında kulüpleri toplam zararı 83 milyon TL’yi buldu. En çok zarar eden takım 32,9 milyon TL ile Galatasaray olurken, onu 25,5 milyon TL ile Trabzonspor izledi. Feda sezonunu yaşayan Beşiktaş geçen sene aynı dönem için 70 milyon TL olan zararını 20,6 milyon TL’ye indirdirebildi. Fenerbahçe tüm kulüpler için en kabul edilebilir zarar rakamını açıkladı ; 4,2 milyon TL. 2 yılda kulüplerin toplam zararı ise 185,7 milyon TL’ye ulaştı

Futbolcular En Büyük Gider

4 kulüp sezonun ilk 6 ayında futbolculara adeta bir servet ödedi. 4 kulübün futbolcu ve teknik heyete ödediği tutar 241,6 milyon TL. Galatasaray bu alanda da üstünlüğü kimseye kaptırmadı ve 93,7 milyon TL ile birinci sırada yer aldı. Fenerbahçe 67,3 milyon TL’lik futbolcu ve teknik heyet gideri ile bu konuda ikinci sıradaki yerini alırken Beşiktaş 40 milyon TL, Trabzonspor 39,9 milyon TL maaş ve ücret ödemesi yaptı.

 Üç kulübün geçen sene aynı dönem ile karşılaştırıldığında futbolcu maaş ödemeleri artmışken Feda diyen tek takım Beşiktaş oldu.  Fenerbahçe şike sürecinde dağıttığı kadro sonrasında bu sezon yeniden yapılanmaya gitti ve bunu maliyeti geçen seneye göre %67 artan futbolcu maaş giderleri oldu. Şampiyonlar liginde iddialı bir kadro kurmak isteyen Galatasaray’ın maaş ücretleri geçen seneye göre %47 arttı. Trabzonspor ise %12’lik artış ile yetinde. Beşiktaş’ın Fedası ise %32 oldu. Geçtiğimiz sezon futbolcularına bu dönemde 60 milyon TL ödeyen Beşiktaş Feda projesi kapsamında bu tutarı 40 milyon TL’ye indirdi.

En Borçlu Kulüp Beşiktaş

Bu sezon Avrupa kupalarından men edilen Beşiktaş sezonun ilk 6 ayında borç liginde birinci sırada. Yeni yönetim her ne kadar borcu azalttık dese de mali tablolarda görüntü beyanatlardan farklı. 31/05/2012 tarihinden 30/11/2012 tarihine kadar borç miktarı %16 artmış. Borçlanma konusunda Beşiktaş’ın ardından 276 milyon TL borç ile Galatsaray geliyor. Sezon başına göre Galatasaray  borcunu  %6 düşürmüş durumda ancak gelirini %88 artıran bir takımın borcununda anlamlı bir azalma olmaması düşündürücü ki bedelli sermaye artırımından gelen 115 milyon TL sıcak para olmasaydı borcun miktarı azalmak bir yana artmış bile olabilirdi. Borç liginin üçüncü sırasında ise Fenerbahçe bulunuyor. %47 borç artışı ile Fenerbahçe’nin borç rakamı 164 milyon TL’den 241 milyon TL’ye yükselmiş durumda. Trabzon ise borçlanma konusunda en çekingen davranan kulüp, kulübün borçları geçtiğimiz sezona göre sadece %4 oranında artmış.

Beşiktaş ve Galatasaray’a Sermaye Gerekli

Kulüplerin varlıklarına ve varlıklarını ne şekilde finanse ettiklerine bakacak olursak ilk dikkatimi çeken 2 takımın negatif özsermayesi. Beşiktaş’ın SPK tarafından izlemeye alındığını bildiren yazının negatif özsermaye ile başlaması da bu konunun önemini gözler önüne seriyor. Bilançoların takımların tüm varlık ve borçlarını göstermediği de bir gerçek. Çünkü kulüpler önemli taşınmazlarını hala Dernek üzerinde tutuyor. Değerlendireme yaparken bunu da bir köşeye not etmek gerekli.

 Beşiktaş ve Galatasaray Faiz Altında Eziliyor

Futbol kendi mecrasında ekonomik olarak riskli bir sektör. Daha önce de bahsettiğimiz gibi gibi kulüplerin gelirleri özellikle Avrupa Kupalarına katılma durumuna göre değişiklik gösterebiliyor. Durum böyle olunca kredi verenler için bir risk ortaya çıkmış durumda. Pek çok gelirin temlikli olması da bu yüzden. Kreditörler vadesi geldiğinde paralarını alamadıkları takdirde temlik edilen gelirden bu kısmı karşılıyorlar. Borcunu çevirebilen bir kulübün temlik vermesi faiz maliyetlerinin daha uygun olması anlamına geliyor.

Beşiktaş ve Galatasaray borçlarının yüksekliği karşısında yüksek faiz gelirine ve finansman gideri katlanmak zorunda kalıyor.

 

Finansal Gelirlerin içinde ağırlıklı olarak  vadeli mevduattan sağlanan faiz geliri, kurun düşmesi ya da artması durumuna göre borcun döviz cinsinden değerlenmesi üzerinden sağlanan faydadan oluşmakta.

Kur farkını biraz daha detaylı açıklamak gerekirse, bir kulüp 1 milyon avro bonservis karşılığında bir futbolcu ile anlaştı. O gün kur 2 TL ise kulüp kayıtlarına 1 milyon avro = 2 milyon TL borç kaydediyor. Ay sonunda kur 1,5 TL’ye düşer ise kulübün borcu 1 milyon avro=1,5 milyon TL olarak değerlenecek ve kulübün raporlama yaptığı TL cinsinden borcu 500 bin TL azalmış olacak ve 500 bin TL kayıtlara Kur Farkı Karı olarak alınacak. Tersi bir durumda ise tutar Kur Farkı Zararı olarak kaydedilecek. Kulüplerin dövizli borçları ve alacakları birbirine ne kadar yakın ise kur riski de o kadar azalmış olacak. Ancak yurtdışına futbolcu ihracı konusunda sıkıntı yaşayan kulüplerin genel olarak döviz borçları alacaklarından fazla oluyor ve ufak döviz düşüleri kulübün yararına oluyor.

Finansal Giderlerin ana kalemi ise ödenen faizler ve kur farkı zararları. Faiz giderleri borcun büyüklüğü ile doğru orantılı ancak Beşiktaş TL borçlanmak istediğinde %8 ile %20 arasında bir faiz giderine katlanmak durumunda yıllık olarak. Ve eğer borçlanma ihtiyacı devam eder ve Siyah Beyazlı kulüp bankaların kapısını çalmaya devam ederse %20 olan borçlanma faizi yukarı doğru hareket edebilir.

Tabloya göre döviz kurlarındaki %10’luk bir değişimin Fenerbahçe ve Beşiktaş’ın borçlarında bir artışa, Trabzonspor’un ise alacaklarında bir artışa neden oluyor. Firmaların çoğu bu tür risklere karşı kendilerini koruma altına alıyor ve hedge işlemleri yapıyor. Ancak Hedge işlemleri ehil olmayan ellere teslim edilirse koruduğu riskten çok daha fazlası ile karşı karşıya bırakabiliyor firmaları.

Tüm bunları alt alta koyduğumuzda Trabzonspor geçtiğimiz sezon kar açıklayan tek kulüptü ve bunun en büyük sebebi Şampiyonlar Ligiydi. Bu etki şimdi Galatasaray’da gösteriyor kendini. Kulüplerin yayın gelirlerinden aldıkları tutarların bir anlam ifade edebilmesi için Şampiyonlar Ligine 2,  Avrupa Ligine de en az 3 takımla katılmak gerekiyor ki Avrupa arenasında kulüplerimiz rekabetçi olabilsin. İki sezon ardarda Şampiyonlar Ligine gitme maddi anlamda rakiplere fark atmanın en kolay yolu. Ayrıca Beşiktaş’ın Galatasaray ve Fenerbahçe’nin bu kadar arkasında kalmasının ana sebebi stat gelirinin oldukça sınırlı olması. Beşiktaş yakın gelecekte yeni ve modern bir stada kavuşmaz ise her sezona 1-0 geride başlayacak.

Gelirlerini en efektif kullanan takım olarak Fenerbahçeyi görüyoruz. Futbolumuzun temel sorunu olarak gelir ile artan giderin, azalan gelir ile azalmaması. Galatasaray’ın gelirlerindeki artışın net kara yansımasının az olması da ayrıca konuşulması gereken bir konu. Trabzonspor’un diğer kulüplere göre daha ufak finansal figürleri var ancak gelir / zarar dengesini göz önüne aldığımızda karşımıza yüksek bir rasyo çıkıyor.

2009 yılında 111,2 milyon avro gelir ile Deloitte Money League’de kendine 19. olarak yer bulan Fenerbahçe’nin bu mali avantajı sportif arenada gösterememesi de önemli. Keza Galatarasay’ın da 3 sene üst üste Şampiyonlar Ligine kalması durumunda bile mali anlamda açacağı arayı sportif alana taşıyıp taşıyamacağı soru işareti.

Avrupa'da Forma Savaşları

Bir dönem takımların para vererek aldığı formalar artık onlar için gelir kapısı. Avrupa’nın büyükleri formalar sayesinde ne kadar kazanıyor dersiniz?

1997 yılında Umbro Yönetim Kurulu Başkanı Peter Kenyon birkaç misafirini, ileride başkanlığını yapacağı Chelsea’nin bir Avrupa maçı sonrası yemeğe götürdü. Yemekler yenirken konu spor giyim endüstrisinin, geçmişte futbol kulüplerini nasıl tehdit ettiğine geldi. Kenyon “1970’lerde, büyük İngiliz kulüpleri, Umbro, Adidas gibi firmalara, giyim kuşamlarını sağlaması için para ödemek zorundaydı” dedi. Kenyon’un söylediği kısaca şuydu; spor giyiminin büyük markaları hem en ünlü oyuncuların üzerinde binlerce taraftara ulaşıyor hem de üstüne para alıyorlardı.

Ricky George, bize olayın başka bir yönünü anlatıyor. 1972’de, George, Hereford’da oynuyordu ve takım bölgesel ligde mücadele ediyordu. Newcastle’ı FA Kupası’nın dışına iten efsanevi golü attığında, aynı zamanda Adidas için “Futbol Ürünleri Müdürü” olarak çalışıyordu. İşi, Adidas’ı İngiliz futbolculara, Bobby Moore, Bobby Charlton ve Gordon Banks gibi dünya yıldızlarına tanıtmaktı. Futbolcuların Adidas’ı seçmeleri için ikna etmek adına çok bir şey yapması gerekmiyordu. Birçoğu zaten üç şeridi bedavaya giyiyorlardı. George, “Bunu günümüzle karşılaştırdığınızda çok şaşırtıcı bir şeydi. Büyük sponsorluk anlaşmaları yoktu. Sadece futbolculara ayakkabı veriyordunuz. Ama o durumda bile, her sezonun başında kulüpler yerel spor malzemesi satıcılarına giderek yirmi otuz çift ayakkabı alarak dağıtıyorlar. Adidas gibi bir şirket için bu aklınıza gelebilecek en ucuz reklamdı.”

George sadece özel durumlarda oyunculara ödeme yapmak durumunda kalıyordu. “Büyük bir milli futbolcu olduğunda ve oyun televizyondan yayınlanacaksa, yapmam gereken takımın bulunduğu otele gitmek, kendimi tanıtmak ve oyuna birkaç saat kala oyuncuların odalarına giderek daha görünür olması için üç çizgiyi daha belirgin bir şekilde boyamaktı. Patronlarım, çizgilerin görünüp görünmediğinden emin olmak için hevesle televizyonu izlerlerdi ve eğer çizgiler görünmezse bunun için azarlanırdım. Bu hizmet karşılığında, İngiliz bir oyuncu maç başına 75 pound alırdı ki bu 1972’de bile o kadar da cömert bir ücret sayılmazdı. Bu insanlar içindeki en cazibeli kişi olan Bobby (Moore), oyun günü para almazdı. Bana şöyle derdi, ‘Birkaç maçlık para biriksin, ihtiyacım olunca seni ararım” diyor. Dönemin en ünlü defans oyuncusu da uluslararası bir markanın reklamını on milyonlarca insana yaptığı için birkaç yüz doları toplu olarak alırdı.

Devir değişiyor

Futbol kulüpleri, taraftarının takımın formalarını almak istediğini ancak 1980’lerin sonunda keşfetti. Bu da lisanslı ürünlerin bir değer olabileceği düşüncesini kulüplere bir şekilde gösterdi. Kulüpler artık spor markalarına para vermekten vazgeçmiş artık para almaya başlamışlardı.

Günümüzde forma sadece bir alemeti farika değil aynı zamanda büyük bir gelir kapısı. Futbol kulüpleri formalarını almak isteyen futbolcuları bu kadar geç fark etmelerine sağmen aradaki açığı hızlıca kapattılar. Bir taraftarın takımı gerçekten sevdiğini göstermesi için o takımın formasını alması gerektiğine yönelik pek çok çalışma yapıldı. Ülkemizde de kulüplerde sezon açılışlarının yerini artık forma lansmanları aldı.

Pek çok Avrupa Kulübü forma üreticileri ile inanılmaz sözleşmeler imzalıyor, hem bedava giyiniyor hem de yüklü bir parayı kasasına koyuyor.

Avrupa’nın en yüksek forma sponsorluk anlaşmasını imzalayan 10 kulübün yıllık geliri 240 milyon avroya ulaşmış durumda.

En çok kim kazanıyor

Forma üreticisinden en çok kazanan 10 takıma baktığımızda en tepede iki İspanyol kulübünü görüyoruz; Real Madrid, Adidas’tan yıllık 38 milyon avro alırken, Başkent ekibinin ezeli rakibi Barcelona, Adidas’ın global alandaki en büyük rakibi Nike’dan sözleşme süresince yıllık 33 milyon avro alıyor.

İspanyol kulüplerinin ardından üç İngiliz kulübü sıralanıyor. Man United Nike’den yıllık 31,5 milyon avro alırken, Liverpool Warrior firmasından yıllık 31,01 milyon avro kazanıyor. Chelsea’nin Adidas’tan yıllık aldığı tutar ise 24,8 milyon avro. Listede sekizinci sıraya baktığımızda ise Manchester kentinin diğer bir takımı Man City gözümüze çarpıyor. City 2009 yılında Umbro ile 10 yıllık bir sözleşme imzalamasına karşın Nike’nin Umbro’yu alması ile pazarlıklar yeniden alevlendi ve City, Nike ile yıllık 14,95 milyon avro karşılığında el sıkıştı. Manchester’ın mavi yakası, 2013/14 sezonu ile birlikte Nike markalı formaları ile sahada olacak.

Listenin altıncı sırasında ise 1966’dan beri Adidas ile iş birliği içinde olan Bayern Münih var. Bavyera ekibi 2012 yılında 8 yıl daha uzattığı sözleşme ile Adidas’tan yıllık 20 milyon avro alacak. Bu arada bu kadar uzun birliktelik kafaları karıştırmasın çünkü Adidas AG, Bayern Münih’in %9,1 hissesine sahip.

Sıralamanın yedinci sırasında Inter Italyanların forma sponsorluğundan en çok kazananı; yıllık 18,10 milyon avro, Milano’nun diğer ekibi AC Milan yıllık 14,90 milyon avro ve sıranın sonunda bulunan Juventus’un ise yıllık geliri 13,10 milyon avro.

Sponsorluk kulüpler için ne kadar önemli ise forma üreticileri için de o kadar önemli. En yüksek sponsorluk 10 sponsorluk bedelini elde eden kulüpler toplamda üç üreticiyi tercih etmiş durumda.

İlk 10 dışında kalan takımları incelediğimizde Tottenham, Under Amour ile Arsenal, Nike ile Almanya’nın çifte şampiyonu Dortmund ise Puma ile bu sezon başında yeni sözleşme imzaladılar. Fransa’nın önde gelen kulüpleri Marsilya ve Lyon ise Adidas ile yüksek meblalı sözleşmeler imzaladılar ki tüm bu takımların sponsorluk geliri ortalama sezon başına 8 milyon avroyu buluyor.

Adidas ilk 10’dan dört kulüp ile sponsorluk anlaşmasına sahip ve bu 4 kulübe yıllık 97,7 milyon avro ödüyor. Nike ise ilk 10’da 5 kulüp ile anlaşarak bu alanda Pazar liderliğini ortaya koyuyor. Nike’nin 5 kulübe yıllık ödediği sponsorluk bedeli 110,58 milyon avro. Warrior ise Liverpool ile yaptığı anlaşma sayesinde listede kendine yer buluyor, Liverpool’a ödenen tutar milyon avro.

 Üç üreticinin 10 takım için sponsorluk gideri 239,3 milyon avro. Kulüp başına ortalama sponsorluk bedeli 24 milyon avroyu buluyor.

Hangi lig daha çok kazanıyor?

Lig bazında bakıldığı zaman ise en çok sponsorluk gelirini 3 üretici ve 4 farklı kulüp ile Premier League kazanıyor; 87,31 milyon avro. Premier League’in ardında ise iki üretici ve iki takım ile La Liga geliyor. La Liga’nın en yüksek 10 forma sponsorluğunda geliri 71 milyon avro. Seria A ise iki üretici ve üç takım ile bu pastadan 46,1 milyon avro gelir elde ediyor. Bundesliga ise en yüksek 10 forma sponsorluk geliri sıralamasında 20 milyon avro ile 4. sırada yer alıyor. Bu liglerin dışında Rusya, Türkiye, Brezilya, Meksika gibi gelişmekte olan pazarlar forma üreticilerinin dikkatini çekerken, Asya ve Orta Doğu pazarı ise forma üreticileri için kar odaklı olmaktan uzak. Bazı liglerde izlenen yol ise ekonomide monopol dediğimiz tek bir üretiye bel bağlama şeklinde. Ligin yönetim mekanizması tek bir üretici ile anlaşıyor ve kulüpler o üreticiden forma sağlamak durumunda kalıyor. MLS’i 2004-2012 yılları arasında Adidas giydirirken, Çin Süper Ligi’nde takımlar 2009-2012 arasında Nike markalı formaları giydi. Avusturalya A-League’da ise takımların 2011 yılına kadar Reebok dışına bir üreticiden forma tedarik etmesi yasaktı.

 En çok formayı kim satıyor?

Peki bunca çetrefil içinde en çok satılan forma hangi takıma ait. Forma üreticilere kulüplere bu kadar ödeme yaparken bu ticaretten ne kadar para kazanıyorlar. Almanya lokasyonlu RP-Marketing firmasından Dr. Peter Rohlmann’ın araştırmasına göre bu 10 takım yıllık ortalama 8 milyon adet forma satıyor. Ortalama bir forma fiyatının 60 avro olduğunu belirten Rohlmann’ın bu açıklamasından, bu üç forma üreticisinin yıllık cirosu 480 milyon avro seviyesine çıkıyor. Üreticiler bunun yarısını yani 240 milyon avroluk kısmını kulüplere sponsorluk bedeli olarak ödüyor.

 Tüm bu bilgiler ışında Real Madrid ve Manchester United 2007-2012 yılları arasında senelik ortalama 1,4 milyon adet forma satışı ile birinci sırayı paylaşırken Barcelona yıllık ortalama 1,15 milyon adet forma satışı ile 3. sırada yer alıyor. İngiliz ekibi Chelsea 910 bin adet satış ortalamasını yakalarken bu takımları 880 bin adet ile Bayern Münih takip ediyor. 810 bin adet ile Liverpool listede 6. sırada yer alırken sonraki üç sırayı üç İtalyan takımı alıyor. 480 bin adet forma satışı ile Juventus İtalyanların en çok forma satın takımı olurken, 425 bin adet forma ile Milano ekibi Inter Juventus’un hemen arkasında yer alıyor. AC Milan ise yıllık ortalama 350 bin sayısına ulaşabiliyor. Sonraki sırada ise popülerliği ve global bilinirliği yeni yeni artmaya başlayan Manchester City var. City son 5 sezon baz alındığında sezonluk ortalama 175 bin forma satışına ulaşmış durumda ve her geçen yıl bu rakamın hızla artmasını beklemek hayalcilik değil.

Futbol dünyası ticari gelirlerin en önemli unsuru olan aidiyet duygusunu formalar ile satıyor. Tuttuğu takımın renklerini her sene yeniden dizayn edip, paketleyip tüketicilere sunuyor ve taraftarlar bu formaları alarak tüketici statüsündeki yerlerini alıyor. Takımının forma üreticileri yaptığı yüksek rakamlı sponsorluklara sevinen bir taraftar ödüyor aslında o parayı.

Avrupa’da Muslukları Kısma Zamanı

Finansal Fair Play’in ayak sesleri gittikçe yaklaşırken, bu durum 2012 yazında Avrupa’daki transfer harcamalarına da fazlasıyla yansıdı. Peki bunların bugün ve yarın için anlamı ne?

Transfer profesyonel futbol dünyasında ilk hangi futbolcu ile başladı bilinmez ama ortaya koyduğu katma değer ve pek çok kulübün ekonomik iş modelinin temelini oluşturması açısından artık profesyonel futbolun vazgeçilmez bir parçası. En ufak bir başarısızlığın maskesi olarak eldeki en etkili koz… Futbol dünyasının medyaya, medyanın da taraftarlara armağanı… Ancak Platini’nin armağanı Finansal Fair Play bir takım alışkanlıkların değişmesi yol açmaya başladı bile. 2013/14 sezonu Finansal Fair Play’in tüm kapsamları ile geçerliliğe gireceği yıl olacak ve o yıl önceki iki sezona bakılarak toplamda 45 milyon avro üzerinde zarar açıklayan kulüplere Malaga tarifesi uygulanacak.

Yeni kriterler yolda

Finansal Fair Play’e ilk etapta getirdiği devlete, sporculara ve diğer kulüplere borcun olmayacak kıstasını 2013/14 sezonu ile daha da genişletecek. Buna hazır olmak için kulüplerin tasarruf moduna geçmesi gerekiyor ve bunu yapabilecekleri ilk alan giderlerinin büyük kısmını oluşturan futbolcu transferleri. Özellikle Avrupa Şampiyonası ve Dünya Kupası’nı izleyen transfer dönemlerinde kulüpler tam anlamıyla çılgınca paralar harcar, turnuvada değerini maksimize etmiş futbolcuyu almak için en yanlış zamanda harekete geçerler.

2013/14 sezonunda devreye girecek genişletilmiş Finansal Fair Play’in en önemli kurallarından birini oluşturan futbolcu maaşlarındaki kısıtlama kulüplerin futbolculara verebileceği maaşı gelirinin %70’ine çekmiş durumda. Böylesi bir kural kulüpleri iki yola itiyor. Ya gelirini artır ya da futbolcu ve teknik ekibe ödediğin maaşı düşür. 2012/13 sezonu yaz transfer sezonu 5 büyük lig (EPL, Seria A, La Liga, Bundesliga, Ligue 1) için bir önceki sezona göre %10 oranında daha az para harcanarak geçti.

Bu transfer harcamalarındaki düşüşün en büyük sebebi ise Avro bölgesinde ekonomik anlamda zor günler geçiren iki ülkenin takımlarının da bu Avro krizinden etkilenmesi oldu. Özellikle İtalya ve İspanya, Yunanistan’dan sonra Avro bölgesinde arıza çıkartması beklenen iki ülke; ki İtalya’da bu kriz yönetimin değişmesine, futbol severlerin AC Milan başkanı olarak tanıdıkları Berlusconi’nin başbakanlığı Monti’ye bırakmasına sebep oldu. Lig bazında baktığımızda İspanya’da transfer harcamaları bir önceki yıla göre %65 düşerken, İtalya’da transfer harcamalarında %28 oranında bir azalma meydana geldi.

Premier League ve Bundesliga’da belirgin bir artış söz konusuyken, istisnalar da mevcut. Finansal Fair Play için bulduğu açık kapıdan pek çok kaynağı sisteme yasal görülen yollarla aktaran ve Ligue 1’in transfer harcamalarında lokomotif görevi gören Paris Saint-Germain’in etkisiyle Fransa Ligi önceki sezona göre harcamalarını artırmış durumda ancak PSG’ye ayak uyduran başka kulüp olmaması artışı sınırlı tuttu.

İtalya ve İspanyadaki krizin derinliği geçmiş 4 yılın transfer harcamalarına toplu bakıldığında daha belirgin oluyor. 2009-2013 arasında 5 ligde yaz transferi için harcanan toplam 4 yıllık tutar göz önüne alındığında Premier League 2,15 milyar avro ile birinci sırayı alırken hemen ardından Serie A ve La Liga geliyor. Son sırada ise her zaman mütevazı harcamaları ile Bundesliga geliyor 776 milyon avro ile.

Transfer harcamalarındaki bu azalış beraberinde ortalama futbolcu başına ödenen bonservis bedelini de düşürmüş durumda. Kulüplerin, futbolcu seçiminde ekonomik anlamda tüm oyunun kartlarının yeniden dağıtılmasına sebep olan Bosman kurallarına göz kırpması ve bonservisi elinde futbolculara yönelmesiyle de birim futbolcu değerinde gözle görülür bir düşüş yaşandı İspanya ve İtalya’da. Kendi gelir dinamiklerini oldukça iyi işleten Premier League, futbolcu alma iştahı zirvede olan PSG’e sahip olan Ligue1 ve iki sezondur şampiyonluğu Dortmund’a kaptıran Bayern sayesinde Bundesliga bir futbolcu için geçtiğimiz sezona göre 2012-13 sezonunun yaz transfer döneminde daha fazla para harcadı.

Genelden özele doğru indiğimizde transferde yıldız kulüpleri tahmin etmek çok da zor değil. PSG, Chelsea, transferin sonu şov yapan Zenit ilk akla gelenler ve aynı zamanda en çok harcayan 10 Avrupa kulübünün ilk üçü.

Bir önceki sezon da bu listede yer alan takımlara baktığımızda 2012/13 sezonunun birincisi PSG geçtiğimiz sezon bu listede kendine Manchester City’nin ardından ikinci sırada yer bulabilmiş. Bu sezon 100 milyon avro transfer harcaması ile ikinci sıradaki Chelsea geçtiğimiz sezon 86mio€ ile dördüncü sırada yer aldı. Geçtiğimiz sezon 62 milyon avro ile dokuzuncu sırada yer alan Arsenal bonservis giderlerini 19 milyon avro azaltmasına rağmen yine kendine dokuzuncu sırada yer buldu. Keza İtalya’da transfer harcamaları belirgin bir şekilde azalırken listeye giren iki İtalyan ekibinden Juventus geçtiğimiz sezonda ilk 10’da yer almayı başarmıştı.

Roma, Atletico Madrid, Liverpool, Anzhi ve Barcelona bu sezon ilk 10 içinde yer alamayan kulüpler.
Son dört yıla baktığımızda ise PSG’nin alması gereken bayağı bir yol olduğu görülüyor. 400 milyon avronun üstünde yaptıkları transferler ile Man City ve Real Madrid son dört yıla damgasını vurmuş durumda. Onlara en fazla yaklaşabilen kulüp ise 278 milyon avro ile Barcelona. (Kış transferleri hariç)

Transfer temel olarak 3 farklı unsurun belli kurallar üzerinde mutabık kalması ile gerçekleşir. Alıcı, satıcı ve futbolcu ortak noktada buluşmadıkça transferin gerçekleşmesi neredeyse imkansızdır. Serbest piyasa kurallarının, ayartma, hile, akıl çekme gibi pek çok oyunun döndüğü, menajerlerin neredeyse futbolcular kadar para kazandığı dünyada futbolcu yetiştirip satmayı yaşamak için bir ekonomik modele dönüştüren kulüplerin başında Porto geliyor. 2012/13 sezonunun en çok kazananları arasında ilk ikide Portekiz kulüpleri bulunuyor. Porto özellikle Hulk’un da satışı bile birlikte 2012/13 yaz transfer döneminde 81 milyon avroyu kasasına koyarken, Benfica da Zenit’e gönderdiği Witsel sayesinde 71 milyon avro ile bu dönemin en çok kazanan ikinci kulübü oldu.

Uzun süredir mali tablolarında zarar üzerine zarar açıklayan, son 5 yılda 186,1 milyon avro zarar eden AC Milan için Finansal Fair Play çalıyor. Yüksek maaşlı futbolculardan kurtulmak ve gelen cazip teklifi finansal bir artıya çevirmek için Milan sezon başında Ibrahimovic ve Silva ile yollar ayrıldı.

Futbol kulüpleri için daha zor bir dönem başlıyor. Bu sezonla birlikte genişletilmiş Finansal Fair Play kriterlerine uyum sağlamak için kulüplerin süresi daralıyor, UEFA aba altında sakladığı sopayı abanın üstüne çıkardı ve Malaga’yı bir yılı kesin olmak üzere dört yıl Avrupa kupalarından men etti. Bu cezadan Türk kulüplerinin de kendine pay çıkartmasını dileyeceğiz ama Beşiktaş’ın cezasından pay çıkartmayanların Malaga üzerinden ders almaları zor görünüyor.

*Hayatım Futbol dergisinin 62. sayısında yayınlanmıştır.

Porto Oyuncu Satmaya Mahkum

İçinde her sonucu barındıran ama tek arzusu kazanmak olanlar neden futbol kulüplerine yatırım yapar?

Futbol, bir iş olarak görüldüğünde,  paranın asıl kaynağı olan taraftarın beklentisi ile patronların beklentisi taban tabana zırtır. Taraftar verdiği paranın karşılığını başarı olarak almak isterken, patronlar başarı için para harcamak zorundadır ama başarının garantisi yoktur. Harcanan paranın büyüklüğü her zaman ligi zirvede bitirmenizi ya da kupaları kulbundan tutup kaldırmanızı garanti etmez. Geçtiğimiz yıl PSG bu üzüntüyü derinden yaşayan kulüplerlerden biriydi.

İngiliz kulüplerini bu genellemenin dışında tutmakta yarar var çünkü örneğin Chelsea ya da ManCity harcanan paranın karşılığını başarı olarak aldı ve bu yeterliydi. Çünkü ne Şeyh’in ne de Abramoviç’in para kazanmak gibi bir derdi var. Ancak ManUtd’ın patronları futbola tamamen pragmatik yaklaşıp, endüstriyel futbol dediğimiz olguyu en net şekilde ortaya koyan patronlar. Öncelikleri mali başarı. Mali başarı gelmediği durumda sportif başarının onlar için pek bir önemi kalmıyor ama Sir Alex Ferguson ile kurtukları sistem hem sportif başarıyı hem de mali başarıyı getiriyor.

Her futbol kulübü bir ekonomik model ile yönetiliyor. Örneğin ülkemizde ki model “kredi kartı” modeli. Limit dolana kadar harcama yapılyor, daha sonra ise borcu borç ile kapatma dönemi başlıyor. Beşiktaş 2011/2012 yılını 150mio TL, Galatasaray 36mioTL zarar ile, Fenerbahçe ve Trabzonspor ise 5mioTL kar ile kapattılar.

Ülkemizdeki yayın gelirlerinin büyüklüğünün normal standartlarda olması durumda mali tabloların daha da kötü olacağını söylemeye gerekyok sanırım. 2011/2012 sezonu için Galatasaray 33mio€, Fenerbahçe 31mio€, Beşiktaş 30 mio€ ve Trabzonspor ise 20 mo€ pay aldı yayın gelirlerinden ve bu gelirlerinin aslan payı. Peki geçtiğimiz günlerde oyuncusu Hulk’u astronomik bir rakama St.Petersburg’a gönderen Porto’nun aynı dönemdeki yayın gelirinin yerel lig için 11,3 mio€ olmasına ne demeli?

Bizim ekonomik modelimizin aksine Porto kendini dev aynısanda görmeden parlat ve sat taktiğini uyguluyor. Hem her sezon ligde rakipleri Benfica ve Sporting ile şampiyonluk kovalıyor, hem Avrupa Kupalarında hatırı sayılır başarılara imza atıyor hem de her sezon en iyi oyuncularını satıyor.

Bu üç değişkeni bir araya getiren adam ise Porto başkanı Jorge Nuno Lima “Pinto da Costa”.

Porto son 5 sezondur ardı ardına gelir tablosunun dibine kar yazıyor. Amortisman ve Vergi öncesi kar ise muazzam.

Portekiz liginin varlık sebebi pek çokları için Güney Amerikalı futbolcuların Avrupaya alışma durağı olarak görülür. Pek de haksız oldukları söylenemez. Bu eski kıtanın; sonradan keşfedilenlere en çok benzeyen yeri Portekiz. Durum böyle olunca Güney Amerikalı futbolcuların Avrupa kıtasına alışması için en doğal ortam burada sağlıyor. Ayrıca sadece Güney Amerikalılar değil Portekizliler de Avrupa futboluna bu ülkenin altyapısını alarak damga vuruyor.

Ekonomi model olarak Portekiz tam bir tacir ülke. Düşük yayın gelirleri, boş tribünler kulüpleri “yap işlet devret” mantığında yönetilmeye itmiş.

Deloitte’nin her sezon açıkladığı kulüp gelirlerine göz atacak olursak ilk 20 içinde yer almadıklarını görüyoruz. 

Deloitte’un listesinde 20. sırada yer alan Napoli’nin 114,9 mio € kazandığı sezonda Porto’nun geliri sadece 89mio€ olabildi. Lokal sportif başarının Avrupa’da yarışacak parayı tek başına sağlaması pek mümkün görünmüyor.  Yıllardır şampiyonluk hasreti çeken Liverpool, Porto’nın 15mio€ karşılığı Chelsea’ye gitmesine izin verdiği AVB’ın yeni takımı Tottenham, görece sportif başarıdan uzak olmasına karşın Porto’nun iki katı gelir elde edebiliyor. Ayrı düzeyde sportif başarı geldiğinde bu iki kulübün gelirleri Porto’nun 3 katını zorlayacak duruma gelecek.

Bu gerçekleri gören Porto başkanı Pinto da Costa yapılacak en doğru hamleyi yaparak Porto’yu Avrupa’ya yıldız pazarlayan bir futbolcu fabrikasına dönüştürdü.

Son beş sezon göz önüne alındığında Porto’nun futbolcu satışlarından sağladığı kar ile gelir tablosunu pozitife çevirdiği görülüyor.

Yukarıdaki grafiğe dahil olmayan son 2 sezon da ise toplam 81mio €’luk oyuncu satış karı var Porto’nun. Peki Porto nasıl bu kadar kolay oyuncu satabiliyor?  Ülkemizde  takımlarımızın elinde kalan futbolculara baktığımızda yıllık ücretlerinin başka yerde Türkiyedekinin yanından bile geçmeyeceği kesin. Durum böyle olunca oyuncular sözleşmenin sonuna kadar oynasalar da oynamasalar da ülkede kalıyorlar.

Geçtiğimiz sezon ülkemizdeki takımların futbolcu ve teknik heyetlerine ödedikleri paralar şu şekilde.

 Trabzonspor     33mio€

·         Fenerbahçe       52mio€

·         Beşiktaş            56mio€

·         Galatasaray       69mio€

Porto’da ise durum şu şekilde;

Son sezona kadar ülkemizdeki ortalamaların altında kalıyor. Son sezon ise ülkemizde kur yükseldiği için döviz bazında ücretler bir nebze düşük görünüyor. Ayrıca dip not olarak belirtmek gerekir ki bizim kulüplerimizdeki ücret giderleri sadece A takımı kapsarken Porto’daki ücret giderleri ise altyapı oyuncuları ve hocaları dahil tutar.

Porto’daki bu maaş politikası Finansal Fair Play’e uyumlu hale getirilmiş son 3 sezonda. UEFA oyuncu ve teknik heyete ödenecek tutarın futbol gelirin %70’ini geçemeyeceğini söylüyor. 2005 ve 2006 yılında bu tutarı oldukça aşan Porto 2008 yılında ise küsüratlar ile sınıra takılmış. Ancak şu anda yakalanan %55’lik oran oldukça makul.

Son 7 sezonda Porto’nun futbolcu satışından elde ettiği kar toplam diğer gelirlerinin %49’una ulaşmış durumda. Özellike Hulk’un satışının bu oranın içinde olmadığını belirtmek gerekir. Çünkü 2012/2013 sezonunda Porto’nun gelirinin kesinleşmesi için bir yıl gibi bir süre beklememiz gerekli.

Bu kadar kolay futbolcu satmak takımın kimyasına işlemiş durumda. Ekonomik bir model olarak karşımıza çıkıyor. Bosman kurallarından önce ülkemizde  bu şekilde ayakta kalmayı deneyen kulüpler olmasına karşın ne Porto gibi sportf başarı yakalanabildi ne de Bosman kurallarının işlediği dönemde Porto gibi oyuncu satabildi takımlarımız.

Porto’nun borçlanma yapısına baktığımızda ise çevirlebilir bir borç yapısı görüyoruz. Varlıkları borçlarını karşılıyor ve sermayesi de ülkemizdeki bir kaç kulübün aksine pozitif bir değere sahip.

Porto’nın 2006 yılından veri sürekli kar açıklıyor. Bu durumda iki önemli faktör Şampiyonlar Ligi ve Futbolcu satışları. Kulübün şampiyonlar liginden erken ayrılması iki sezondur 10mio€ gibi gelir kaybına yol açıyor. En büyük giderleri futbolcu maaş ve personel maaşları olan Porto için  en değerli üründe ister istemez futbolcular hatta teknik adamlar oluyor. Futbol ekonomisi içinde ucuza alıp pahalıya satan ve sattığı halde sportif başarı sürdürebilen bir kulüp Porto. Ancak geliri her zaman makul bir seviyede. Sattığı futbolcular sonrasında çok kar eden bir kulüp görünse de aslında sattığı futbolcular sayesinde ayakta kalan bir kulüp Porto.

Zaten tek çıkar yol da bu Portekiz kulüpleri için.